Non é fraude, é deseño, por María Bastida

O gasto en incapacidade temporal converteuse nun dos grandes buracos silenciosos do sistema de benestar. En 2024, a Seguridade Social destinou 16.500 millóns de euros a prestacións por baixas médicas, só por detrás das pensións. É o dobre que en 2017 e máis dun 200 % por encima de 2014. A Autoridade Independente de Responsabilidade Fiscal (AIReF) emitiu un informe que non perde o tempo en eufemismos.

A idea subxacente é clara. O sistema adoece de graves carencias de información, supervisión e seguimento. España deseñou unha prestación xenerosa, pero mal gobernada. A autoridade clínica está en mans da atención primaria autonómica; a responsabilidade financeira, no Instituto Nacional da Seguridade Social (INSS). O resultado é un esquema no que ninguén internaliza o custo e no que a intervención chega tarde. Aínda que o INSS pode actuar desde o primeiro día, na práctica faino cando a baixa supera o ano. Demasiado tarde.

Os datos avalan o fracaso do modelo. Entre 2017 e 2024, os procesos de incapacidade temporal practicamente se duplicaron, mentres a duración media aumentou case un 15 %. Nas baixas que xeran gasto público, a duración dispárase máis dun 40 %. Ademais, o 25 % dos traballadores concentra o 55 % dos episodios, un patrón claro de reiteración que non se corrixe a tempo.

A AIReF constata que o marco normativo máis garantista desde 2018 tivo efectos sobre a incidencia das baixas, especialmente cando se combina cun control débil. A recuperación de complementos salariais, a maior estabilidade contractual tras a reforma laboral e a ampliación de supostos protexidos reduciron o custo individual da baixa. Non é unha crítica aos dereitos, senón unha advertencia de que, sen supervisión efectiva, o sistema amplifica os seus propios incentivos. O maior foco de preocupación está nas enfermidades mentais. A súa incidencia creceu un 80 % desde 2017 e a súa duración media roza os 100 días. A iso súmase o colapso da sanidade pública. As listas de espera (máis de 120 días de media para cirurxía e case 100 para consultas especializadas) están directamente correlacionadas coa prolongación das baixas, especialmente en patoloxías musculoesqueléticas e mentais.

A solución, insiste a AIReF, pasa por gobernar o sistema. Intervención temperá do INSS, uso de analítica avanzada para detectar desviacións, prioridade aos casos reincidentes e un sistema de información interoperable entre sanidade, Seguridade Social, mutuas e empresas que hoxe non existe. Con todo, fáltalle valentía para dicir con claridade que a actual repartición de responsabilidades dilúe os incentivos e deixa sen corrixir os comportamentos que inflan o gasto. Mentres quen decide a baixa non asuma ningún custo e quen paga non teña capacidade efectiva de control desde o inicio, calquera mellora técnica terá un impacto limitado. Mentres non se actúe sobre este fallo de deseño, o gasto seguirá crecendo e o debate público seguirá atrapado nunha falsa dicotomía entre fraude e dereitos.