A investigación europea reparte responsabilidades do grande apagamento: non houbo un "único culpable"

O apagamento de España e Portugal do 28 de abril de 2025 foi un fenómeno inédito causado por múltiples factores sobre o que nunca se teorizara, pero tecnicamente corrixible con medidas de control de voltaxe, segundo estableceu a Rede Europea de Xestores de Redes de Transporte de Electricidade (Entso-E).

"Non é sobre renovables, senón sobre control de voltaxe (...). Non hai nada nas recomendacións que non se poida facer mañá. Non é alta tecnoloxía. O control de voltaxe coñecémolo desde hai moito", declarou este venres o presidente de Entso-E, Damián Cortinas, na presentación do informe final do organismo.

A análise de Entso-E, que se alimenta dun primeiro informe técnico publicado en outubro, describe o apagamento como o maior rexistrado en Europa en dúas décadas, confirma que se iniciou en España -e non en Portugal- e sinala que foi "o resultado de múltiples factores que interactúan entre si" a partir de "un problema moi local que escalou moi rapidamente".

En menos de 20 segundos perdéronse uns 2,5 GW de xeración en España, resumiron.

"Evolucionou a través dunha secuencia que combinou flutuacións de tensión e fenómenos oscilatorios, o que provocou desconexións xeneralizadas de xeración en España (...), seguidas dunha fervenza de desconexións por sobretensión, e culminou na perda de sincronismo do sistema ibérico coa área Sincrónica de Europa Continental", resumen os expertos.

"O importante despois disto, non só para España e para Europa senón para o mundo enteiro, é que este tipo de eventos poden ter un impacto sistémico", engadiu Cortinas, quen tamén recomendou reforzar a coordinación na xeración, distribución e transmisión.

Recomendacións

Os expertos agrupados por Entso-E nun panel copresidido polo director de operacións do operador austríaco APG, Klaus Kaschnitz, e polo seu homólogo do húngaro MAVIR, Richard Balog, subliñaron que as análises previas non permitían concluír que o sistema puidese fallar e emitiron 22 recomendacións sobre control de tensión, potencia reactiva, oscilacións, proteccións, pequenas instalacións, plans de defensa e marco regulatorio.

Agrupadas en seis grandes bloques, o primeiro grupo refírese á vixilancia da tensión e avoga por avanzar cara a un "control dinámico" capaz de responder a oscilacións rápidas do sistema porque se pode disparar en milisegundos, explicou Kaschnitz.

Os expertos consideran que este tipo de sistema debe operarse dunha maneira distinta á habitual e recomendan mellorar o amortecemento, así como os sistemas de monitorización e detección de oscilacións, para poder identificalas antes e reaccionar con maior eficacia.

Suxiren tamén analizar con máis detalle o papel dos paneis solares domésticos, pequenas unidades que ao desconectarse de forma conxunta xeran inestabilidade.

"Sabemos como poñer un control de voltaxe, pero tense que estudar porque son unidades moi pequenas", dixo Cortinas.

O informe subliña que este foi un caso moi pouco habitual, xa que os plans de defensa adoitan estar deseñados sobre todo para caídas de frecuencia e non para episodios de sobretensión. Por iso, expón revisar e adaptar eses mecanismos de protección a escenarios deste tipo.

En canto á restauración do sistema, que requiriu 12 horas en Portugal e 16 en España, o panel recomenda seguir traballando na verificación da capacidade de arranque en negro e garantir polo menos 24 horas de funcionamento das comunicacións en situacións de emerxencia.

Para aplicar o conxunto de recomendacións, o panel propón axustar o marco regulatorio. Ese esforzo debería implicar aos operadores do sistema, as autoridades nacionais, os reguladores e o resto de actores afectados.

Ademais, destacan que a voltaxe en Europa é de 420 kilovolts (kV). A España permíteselle 435 kV, que é algo "específico" de España e os expertos recomendan harmonizar eses niveis.

Responsabilidades

O panel de 49 expertos encargado da investigación evitou atribuír responsabilidades xurídicas a ningún dos actores implicados no sistema eléctrico español e destacan que non houbo un "único culpable".

Por unha banda, os expertos apuntan ao sistema de control de tensión en España, que opera Rede Eléctrica. Os sistemas de defensa aplicáronse correctamente, pero non bastaron. Algunhas manobras para controlar a tensión eran manuais, o que esixía tempo de decisión e execución.

"O fenómeno clave do incidente foi a falta de eficacia do control de tensión dentro do sistema eléctrico español. As simulacións mostran que unhas maiores marxes de potencia reactiva poderían evitar o colapso do sistema", sinala o documento.

Tamén indican que algúns reactores non se reconectaron e que o sistema español era especialmente sensible a variacións de intercambios e fluxos.

Doutra banda, os técnicos poñen o foco nos xeradores renovables baseados en investidores. Consonte os requisitos legais vixentes, moitas destas instalacións operaban cun factor de potencia fixo e, por iso, "non contribuían eficazmente ao control de tensión do sistema", extremo que tamén propoñen emendar.